زمان لازم برای مطالعه صفحه 11 دقیقه
خلاصه این مطلب
- پرخاشگری و بیقراری در دمانس معمولاً «پیامِ یک نیاز» است نه بدخلقی؛ اغلب از درد، ترس، گیجی، خستگی یا تحریکپذیری محیطی (سر و صدا، شلوغی، نور زننده) میآید.
- اولین قدم، پیدا کردن علت است: درد و ناراحتی جسمی، گرسنگی/تشنگی، یبوست، نیاز به دستشویی، عفونتها و عوارض داروها را بررسی کنید.
- در لحظهی بیقراری، آرام بمانید و بحث نکنید: با لحن آرام، جملات کوتاه، تماس چشمی و اطمینانبخشی («اینجا امنه، من کنارتم») واکنش نشان دهید و به او زمان بدهید.
- حواس را به آرامی منحرف کنید: فعالیتهای ساده و آشنا مثل موسیقی ملایم، پیادهروی کوتاه، تا کردن لباس یا یک نوشیدنی گرم کمک میکند موج بیقراری فروکش کند.
- با یک برنامه روتین و محیط امن از دمانس پیشگیری کنید: برنامهی روزانه ثابت، کاهش محرکها، نور مناسب عصرگاهی (برای بیقراری غروب)، ایمنسازی خانه و در صورت تداوم یا خطر، کمک گرفتن از پزشک و مراقب حرفهای توصیه میشود.
دمانس یکی از اختلالات شناختی پیشرونده است که حافظه، مهارتهای تفکر و تواناییهای ارتباطی فرد را تضعیف میکند. هنگامی که با سالمندی مبتلا به دمانس زندگی میکنیم یا از او مراقبت میکنیم، ممکن است شاهد رفتارهایی چون بیقراری، عصبانیت و حتی پرخاشگری باشیم. برای بسیاری از خانوادهها این رفتارها شوکآور و ناراحتکننده است و گاهی احساس میکنند عزیزشان «عوض شده است». اما باید بدانیم که این واکنشها از تغییرات مغزی، ناراحتیهای جسمی و محیطهای محرک نشئت میگیرد، نه از بدطینتی یا قصد اذیت کردن. پژوهشها نشان میدهد تغییر در نواحی مختلف مغز و تداخل در سیستمهای عصبی میتواند رفتارهای تهاجمی را تشدید کند. همچنین درد مزمن، اختلال خواب، ضعف بینایی یا شنوایی، عفونتها و حتی تغییر در رژیم دارویی ممکن است در پسزمینهی این بیقراریها قرار داشته باشد. شناخت این عوامل، گام نخست برای مواجههای انسانی و آرام با سالمند مبتلا به دمانس است.
چرا سالمندان دمانسی پرخاشگر یا بیقرار میشوند؟
درد یا ناراحتی جسمی؛ درد ناشی از آرتریت، عفونتهای ادراری، یبوست یا مشکلات دندانی میتواند عامل اصلی عصبانیت باشد. توصیه میکنیم همیشه ابتدا درد یا ناراحتی فیزیکی را بررسی کنید.
محیطهای پر سر و صدا یا شلوغ؛ سر و صدای زیاد، نور شدید یا تلویزیون روشن میتواند موجب تحریک بیش از حد و بیقراری شود. ازدحام مهمانها، تغییر دکوراسیون یا حضور افراد ناشناس نیز احساس امنیت را کاهش میدهد.
خستگی، گرسنگی یا تشنگی؛ عدم تأمین نیازهای اولیه مانند خواب کافی، تغذیه مناسب و مصرف آب میتواند اضطراب را تشدید کند.
تغییرات ناگهانی در برنامه روزانه یا محیط؛ افراد مبتلا به دمانس غالباً به روتین پایدار نیاز دارند. نقل مکان به خانه جدید، بستری شدن در بیمارستان، افزایش تحریکات و حتی تاریک شدن هوا در ساعات عصر (پدیده سوندانینگ) میتواند تشویش را افزایش دهد.
ناتوانی در بیان نیازها؛ چون مهارتهای زبانی و درک گفتار کاهش مییابد، فرد قادر نیست ناراحتی یا نیاز خود را توضیح دهد. بنابراین با فریاد زدن، تکرار کلمات یا حرکات تند تلاش میکند توجه شما را جلب کند. باید به احساسات پشت کلمات توجه کنیم و آنها را جدی بگیریم.
عوارض یا تغییر داروها؛ برخی داروها، بهویژه مسکنها و داروهای ضدروانپریشی، ممکن است تحریکپذیری و بیقراری را افزایش دهند. اگر بیقراری همزمان با شروع داروی جدید رخ داد، حتماً با پزشک مشورت کنید.
چطور با رفتار پرخاشگرانه مواجه شویم؟
آرامش خود و محیط را حفظ کنید
در اولین مواجهه با بیقراری یا عصبانیت، مراقب باید آرامش خود را حفظ کند. سازمان ملی بهداشت آمریکا پیشنهاد میکند که با صدای آرام حرف بزنید، سریع صحبت نکنید و سعی کنید احساس امنیت را منتقل کنید. همچنین ایجاد فضای آرام، کاهش صداهای اضافی، استفاده از نور طبیعی و پخش موسیقی ملایم میتواند اضطراب را کاهش دهد. حتما محیط را از عوامل محرک مثل تلویزیون روشن، صدای بلند یا نور زننده پاک کنید. اگر چند نفر در خانه هستند، بهتر است مکالمه را در اتاقی آرام و خصوصی ادامه دهید.
درد و نیازهای جسمی را بررسی کنید
قبل از هر چیز، مطمئن شوید که سالمند درد، گرما، سرما، گرسنگی، تشنگی یا نیاز به دستشویی ندارد. بررسی وضعیت پوشک، راحتی لباس، تنظیم دما و ارائه آب یا میانوعده میتواند معجزه کند. درد یکی از شایعترین علتهای پرخاشگری است و باید سریعاً شناسایی شود. اگر علائم عفونت، تب یا تغییر ناگهانی در رفتار دیدید، با پزشک تماس بگیرید؛ شاید عامل جسمی پنهان مانند عفونت ادراری عامل بیقراری باشد.
از روشهای ارتباطی سازگار استفاده کنید
صحبت کردن با سالمند دمانسی نیاز به سادگی و احترام دارد. از جملات کوتاه و واضح استفاده کنید، فقط یک سؤال در هر بار بپرسید و به او زمان بدهید تا پاسخ بدهد. بهجای پرسشهای باز، گزینههای محدود ارائه کنید؛ مثلاً «چای میخوای یا آب؟» بهجای «چی میل داری؟». تماس چشمی، لبخند و لمس ملایم دست میتواند پیام محبت را منتقل کند. اگر فرد چیزی اشتباه گفت، به جای تصحیح یا بحث، احساسات او را تأیید کنید و مسیر گفتگو را به آرامی تغییر دهید. این روش در جلوگیری از تشدید عصبانیت بسیار مؤثر است.
تمرکز را تغییر دهید و فعالیتی آرامکننده پیشنهاد دهید
هنگامی که سالمند بر موضوعی یا رفتاری پافشاری میکند، تغییر موضوع و ارائه فعالیتی لذتبخش میتواند حواس او را پرت کند. افراد را به فعالیتهایی مانند گوش دادن به موسیقی، نقاشی، بازیهای ساده یا پیادهروی کوتاه دعوت کنید. استفاده از ماساژ، ورزش و موسیقی بهعنوان راهکارهای آرامبخش موثر است. همراه کردن سالمند در کارهای ساده خانه، مثل مرتب کردن لباسها یا مرتب کردن مجلات، حس مفید بودن را افزایش میدهد و بیقراری را کاهش میدهد.
پرهیز از بحث و عدم استفاده از زور
بیاد داشته باشیم که بحث کردن یا تلاش برای تحمیل نظرات، فقط تنش را تشدید میکند. در مواردی که فرد رفتار خطرناک یا خشونتآمیز دارد، در حد امکان خودتان و او را در امنیت نگه دارید، اما از زور بدنی استفاده نکنید؛ زیرا ممکن است شرایط را بدتر کند. در صورت تداوم رفتار خطرناک، کمک گرفتن از دیگران یا تماس با نیروهای امدادی ضروری است.
ثبات در برنامه و پیشبینیپذیری
افراد مبتلا به دمانس با ثبات و روتین روزانه بهتر سازگار میشوند. تغییرات ناگهانی در زمان خواب، وعدههای غذایی یا مکانها، میتواند اضطراب را افزایش دهد. برنامههای ساده و تکراری – مثل زمان مشخص برای بیدار شدن، غذا خوردن، استراحت و پیادهروی – احساس امنیت را افزایش میدهد و رفتارهای تهاجمی را کاهش میدهد. حتی در پدیده سوندانینگ که با غروب خورشید تحریکپذیری بیشتر میشود، روشن نگه داشتن فضا با نور طبیعی و فعالیتهای آرام عصرگاهی میتواند کمککننده باشد.
توجه به شرایط روانی و افسردگی
افسردگی، اضطراب و احساس تنهایی میتوانند رفتارهای پرخاشگرانه را تشدید کنند. محیطهای حمایتی، ارتباط با دوستان و خانواده، و وجود فعالیتهای اجتماعی ساده مانند گوش دادن به قصههای قدیمی یا مرور آلبومهای خانوادگی میتواند تأثیر مثبت داشته باشد. در موارد شدید، مشاوره با متخصص روانپزشکی یا روانشناسی سالمندان ضروری است.
آموزش، حمایت و استراحت برای مراقبان
مراقبت از سالمندی با دمانس کار دشواری است و به مرور میتواند مراقب را فرسوده کند. لازم است مراقبان نیز فرصتهایی برای استراحت، گردش یا گفتگو با دوستان داشته باشند. پیوستن به گروههای حمایتی میتواند منبع اطلاعات و همدلی باشد. مراقبی که حال بهتری دارد، توان بیشتری برای مواجهه با بیقراری و عصبانیت خواهد داشت.
هنگامی که با سالمندی مبتلا به دمانس زندگی میکنیم یا از او مراقبت میکنیم، ممکن است شاهد رفتارهایی چون بیقراری، عصبانیت و حتی پرخاشگری باشیم.
نمونههایی از مواجهه درست
فرض کنید مادر شما که به دمانس مبتلاست، بعدازظهر ناگهان شروع به داد و فریاد میکند و میگوید «میخواهم بروم خانه!» در حالی که او واقعاً در خانه خود است. بهترین راه این است که با او بحث نکنید و نگویید «این خانه خودت است!». در عوض، احساس پشت این جمله را دریابید. شاید او احساس ناامنی یا خستگی دارد. میتوانید با لحن آرام بگویید: «به نظر ناراحت شدی، بیا یک فنجان چای درست کنیم و کمی استراحت کنیم». سپس او را به آشپزخانه ببرید، یک کار ساده انجام دهید و در جریان این فعالیت به آرامی موضوع را تغییر دهید.
در مثال دیگری، پدری که با دمانس زندگی میکند صبح زود پشت در میایستد و میخواهد «سر کار برود». بهجای اینکه او را سرزنش کنید، میتوانید بهصورت نمادین برایش برنامهای شبیه به کار فراهم کنید؛ مثلاً چند روزنامه یا ابزار ساده تهیه کنید و به او کمک کنید حس هدف داشتن پیدا کند. این روش تغییر توجه و ایجاد حس ارزشمندی، بیقراری را کاهش میدهد.
راهکارهای پیشگیری از دمانس
پیشگیری از رفتارهای تهاجمی تنها با واکنشهای کوتاهمدت حاصل نمیشود؛ بلکه لازم است سبک زندگی و محیط زندگی سالمند را طوری تنظیم کنیم که احتمال تحریکپذیری کاهش یابد.
آمادهسازی محیط امن و آرام؛ خانه باید روشن، مرتب و بدون لبههای خطرناک باشد. وسایلی مانند چاقو، دارو، کبریت یا کلید ماشین باید در جای امن نگهداری شوند. علاوهبر این، وجود تصاویر و اشیای آشنا میتواند احساس آرامش را افزایش دهد .
برنامه حرکتی و فعالیت بدنی منظم؛ پیادهروی، تمرینات ساده بدنی یا باغبانی نهتنها سلامتی جسم را حفظ میکند، بلکه انرژی اضافی را تخلیه میکند و از بیقراری میکاهد. پیشنهاد میکنیم حتما فرصت ورزش در طول روز فراهم شود و از مصرف کافئین یا نوشیدنیهای محرک در عصر پرهیز شود.
تغذیه و خواب مناسب؛ رژیم غذایی متعادل، مصرف مایعات کافی و خواب منظم نقش مهمی در کاهش اضطراب دارند. اگر سالمند شبها بیخواب است، میتوان با پزشک درباره تغییر داروها یا روشهای آرامسازی مشورت کرد.
آموزش خانواده و استفاده از متخصصان؛ مطالعه منابع معتبر، شرکت در دورهها و استفاده از خدمات مشاوران حرفهای میتواند دانش و مهارت خانواده را در مواجهه با دمانس افزایش دهد. پرستاران آموزشدیده میتوانند خانواده را راهنمایی کرده و در مواقع نیاز همراهی کنند.
خدمات مجموعه «پرستار سالمند» برای سالمندان مبتلا به دمانس
در کنار تلاشهای فردی، استفاده از خدمات حرفهای و تخصصی در مراقبت از سالمندان اهمیت زیادی دارد. مجموعه «پرستار سالمند»، با بیش از دو دهه تجربه و مجوز رسمی وزارت بهداشت، خدمات متنوعی از جمله پرستاری در منزل، فیزیوتراپی، همراهی بیمار و نظافت و آشپزی را به سالمندان ارائه میدهد. این مجموعه تأکید دارد که تمام پرستاران آن آموزشدیده و دارای مدارک معتبر هستند، پیش از استخدام ارزیابی میشوند و تحت نظارت معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی قرار دارند.
یکی از مزیتهای شاخص «پرستار سالمند» این است که خدماتش با ضمانت بازگشت وجه ۷۲ ساعته ارائه میشود. اگر به هر دلیل از کیفیت خدمات رضایت نداشته باشید، هزینه پرداختی در مدت ۷۲ ساعت پس داده میشود؛ این موضوع اعتماد و آرامش خانوادهها را افزایش میدهد. همچنین این مجموعه پشتیبانی ۲۴ ساعته دارد و در سراسر تهران، پس از اولین تماس، بهسرعت پرستار مناسب را اعزام میکند. انعطافپذیری در ارائه خدمات، امکان انتخاب شیفتهای مختلف و قیمتگذاری منصفانه نیز از دیگر ویژگیهای برجسته است.
«پرستار سالمند» بهصورت اختصاصی با سالمندان مبتلا به آلزایمر، پارکینسون، ناشنوایی، نابینایی و سایر بیماریهای مزمن کار میکند و برنامههای مراقبتی را بر اساس نیازهای شخصی هر سالمند تنظیم میکند. ایجاد محیطی امن و دوستداشتنی برای سالمندان اولویت ماست؛ محیطی که در آن علایق و عادات سالمند محترم شمرده شود و ارتباط او با خانواده و دوستان حفظ گردد. تلفن تماس، آدرس و شبکههای اجتماعی مجموعه در سایت منتشر شده است تا خانوادهها بهراحتی بتوانند ارتباط بگیرند.
تماس و مشاوره تلفنی: ۶۶۱۷۷۸۸۲-۰۲۱
